Trong tiếng Việt, sự khác biệt giữa chính tả chuẩn và cách nói hằng ngày thường bắt nguồn từ đặc điểm phương ngữ. Trường hợp “giẫm” và “dẫm” là ví dụ điển hình: mặc dù từ điển chuẩn chỉ ghi nhận “giẫm”, nhưng trên thực tế nhiều người quen viết “dẫm” hơn. Vậy vì sao lại có sự nhầm lẫn này, và phương ngữ đóng vai trò gì trong quá trình hình thành thói quen viết? 1. Chính tả chuẩn: “Giẫm” Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê, 2003), “giẫm” nghĩa là đặt bàn chân lên vật gì đó. Từ này còn được dùng trong nhiều thành ngữ quen thuộc: Giẫm chân tại chỗ (chỉ sự trì trệ, không tiến bộ). Giẫm đạp (chen lấn, xô đẩy). Giẫm lên vết xe đổ (lặp lại sai lầm). Như vậy, “giẫm” mới là hình thức chính tả chuẩn, được dùng trong văn bản hành chính, báo chí và giáo dục. 2. Sự đồng hóa ngữ âm giữa “gi” và “d” Trong hệ thống âm vị tiếng Việt hiện nay, đặc biệt là ở phương ngữ Bắc Bộ và Trung Bộ, âm đầu gi và d đều được phát âm gần giống /z/. Điều này dẫn đến việc người nghe khó phân biệt, từ đó hình thành thói quen viết sai. Ví dụ: “giẫm chân” và “dẫm chân” khi phát âm gần như không khác biệt. Người nói chỉ dựa vào thói quen hoặc âm tiết gốc để lựa chọn cách viết. 3. Ảnh hưởng của từng vùng miền Miền Bắc: Do âm “gi” và “d” đồng âm, người miền Bắc dễ nhầm lẫn khi viết. Họ có xu hướng viết theo cách “dẫm” vì đây là dạng đơn giản, ngắn gọn, gần với cách phát âm. Miền Trung: Một số vùng vẫn giữ được sự phân biệt rõ ràng hơn giữa “gi” và “d”, nhưng không phổ biến. Tuy nhiên, do chịu ảnh hưởng từ truyền thông và mạng xã hội, sự nhầm lẫn vẫn lan rộng. Miền Nam: Người miền Nam thường phân biệt “v/d/gi” khác nhau rõ rệt (ví dụ: “vàng – giàng – dàn”), vì vậy khả năng viết nhầm “giẫm” thành “dẫm” ít hơn. 4. Phương ngữ và tâm lý người dùng Người Việt thường có xu hướng viết theo cách họ nghe thấy và quen nói, thay vì tra cứu chuẩn chính tả. Do đó, với những ai sống trong vùng đồng hóa ngữ âm “gi” – “d”, việc viết “dẫm” trở nên phổ biến và ít bị coi là sai trong giao tiếp hằng ngày. Ngược lại, người từ phương ngữ phân biệt rõ ràng sẽ thấy khó chấp nhận biến thể này. 5. Hệ quả xã hội – ngôn ngữ Ảnh hưởng của phương ngữ khiến “dẫm” dần trở thành một biến thể được sử dụng rộng rãi trên mạng xã hội, trong tin nhắn, thậm chí cả trong một số bài báo không kiểm duyệt kỹ. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu xã hội có nên chấp nhận “dẫm” như một biến thể không chính thống, hay kiên quyết giữ chuẩn “giẫm” để đảm bảo tính thống nhất của tiếng Việt? Xem thêm: https://igiaidap.com/dam-chan-hay-giam-chan/
